ابعاد حقوقی و آسیبشناختی سیاسی جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران
ابعاد حقوقی و آسیبشناختی سیاسی جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران – چالشها و راهکارها
مقدمه: شناخت مسئله در چارچوب عنوان نشست
جنگ دوازدهروزه اسرائیل و ایران، به عنوان یکی از بحرانهای راهبردی منطقه، پیامدها و ابعاد گستردهای در عرصههای حقوقی، سیاسی و امنیتی به همراه داشته است. این رویارویی که با حملات نظامی رژیم صهیونیستی به تأسیسات حیاتی ایران آغاز شد و با میانجیگری بینالمللی به آتشبس انجامید، نه تنها توازن قوا در منطقه را تحت تأثیر قرار داد، بلکه مبانی حقوق بینالملل و دیپلماسی جهانی را نیز به چالش کشید.
در این میان، بررسی علمی و همهجانبه این رویداد، به منظور تبیین ابعاد پنهان و آشکار آن، ضرورتی انکارناپذیر است. بر این اساس، نشست تخصصی حاضر با عنوان “ابعاد حقوقی و آسیبشناختی سیاسی جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران، چالشها و راهکارها” با همکاری دانشگاه تهران، مؤسسه مهداد، انجمن حقوق دانشگاه تهران و رسانههای معتبر کشور، با هدف واکاوی عمیق این موضوع برگزار میشود.
این نشست در پی آن بود تا با نگاهی کارشناسی، مهمترین محورهای مربوط به این بحران را مورد کنکاش قرار دهد:
– تحلیل زمینهها و پیامدهای حقوق بینالملل این درگیری
– واکاوی آسیبهای سیاسی و امنیتی ناشی از این رویداد
– شناسایی چالشهای فراروی دیپلماسی ایران در عرصه بینالملل
– ارائه راهکارهای عملی برای تقویت موضع ایران در صحنه منطقهای و جهانی
حضور اساتید برجسته و صاحبنام حوزههای حقوق بینالملل، روابط بینالملل و مطالعات امنیتی، فرصتی ارزشمند برای تبادل نظر و تولید دانش کاربردی در این عرصه فراهم آورد. جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران، که با حملات غافلگیرکننده رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای، پایگاههای نظامی و مناطق مسکونی ایران آغاز شد و با میانجیگری آمریکا و قطر به آتشبس دوجانبه ختم گردید، نه تنها یک درگیری نظامی، بلکه آزمون جدی برای قواعد حقوق بینالملل، انسجام ملی و دیپلماسی ایران بود.
شناخت مسئله از منظر عنوان نشست، بر سه بعد تمرکز دارد:
– ابعاد حقوقی: نقض منشور ملل متحد، کنوانسیونهای ژنو و اصول دفاع مشروع پیشگیرانه.
– آسیبشناختی سیاسی: تضعیف انسجام داخلی از طریق عملیات روانی، روایتسازی غربی و نقاط ضعف ساختاری مانند نظارت استصوابی و نارضایتی اجتماعی.
– چالشها و راهکارها: از مستندسازی جنایات تا اصلاحات داخلی و دیپلماسی حقوقی برای بازسازی جایگاه ایران.
نشست با حضور شش سخنران برجسته، به بررسی این ابعاد پرداخت و بر تولید دانش کاربردی برای سیاستگذاری تأکید کرد. در ادامه، دیدگاه هر سخنران به تفکیک تحلیل میشود.
دیدگاه دکتر عباس شیری (رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، حقوقدان)
دکتر شیری با مقدمهای بر تهاجم ۱۳ تیر ۱۴۰۴ (غافلگیری جهانی و نقض حاکمیت ایران)، به پرسشهای کلیدی مانند مشروعیت ادعای دفاع مشروع اسرائیل، همکاری منطقهای (مانند استفاده از حریم هوایی عربستان)، هدفگیری دانشمندان هستهای و اماکن غیرنظامی، حمایت اروپا، و نقش حقوق بینالملل در نظم آشفته منطقه پرداخت. وی کمکاری نهادهای داخلی (وزارت خارجه، قوه قضائیه) را نقد کرد و بر مستندسازی از روز اول تأکید نمود. همچنین، برنامههای دانشکده برای ویژهنامه و همایش بینالمللی را اعلام کرد و بحث جبران خسارات قربانیان را مطرح نمود.
مسائل کلیدی از نگاه سخنران
– نقض قواعد بینالمللی: تهاجم به عنوان تجاوز به تمامیت ارضی، نه دفاع مشروع، با هدفگیری غیرنظامیان (زندان، صداوسیما، مناطق مسکونی) و مراکز هستهای (برخلاف آژانس اتمی).
– کمکاری دیپلماتیک داخلی: واکنشهای شعاری به جای کنش حقوقی، عدم مداخله نهادهای بینالمللی در ترورها و حملات به غیرنظامیان.
– پیامدهای اجتماعی: شهادت بیش از هزار نفر (عمدتاً غیرنظامی) و تخریب ۳۰۰۰-۳۵۰۰ منزل مسکونی، که نیازمند جبران است.
راهکارهای پیشنهادی
مستندسازی جامع: جمعآوری شواهد (عکس، فیلم، گزارشها) برای تشکیل پرونده در ICC، مجمع عمومی سازمان ملل، شورای امنیت و ICJ، حتی اگر صلاحیت کامل نداشته باشند.
تقویت دیپلماسی حقوقی: مداخله فوری در نهادهای بینالمللی و پیگیری جنایات علیه بشریت.
اقدامات آکادمیک-عملی: انتشار ویژهنامه تخصصی (پاییز ۱۴۰۴) با مقالات حقوقی، کیفری، بشری و فقهی؛ برگزاری همایش بینالمللی در ششماهه دوم ۱۴۰۴ برای صدای ایران در جهان.
جبران خسارات: طراحی سازوکار حقوقی برای غرامت قربانیان از منظر حقوق بینالملل.
دیدگاه دکتر محسن محبی (رئیس اسبق مرکز خدمات حقوقی ریاست جمهوری، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات)
دکتر محسن محبی بر نقض صریح حقوق بینالملل (حملات به غیرنظامیان و مراکز هستهای) تمرکز کرد و ادعای دفاع مشروع پیشگیرانه اسرائیل را فاقد مبنا دانست. وی به استفاده از کنوانسیونهای ۱۹۴۸ (نسلکشی) و ۱۹۴۴ (امنیت هوایی) اشاره نمود و نقش دیپلماسی عمومی را در خنثیسازی روایت دشمن برجسته کرد. همچنین، پیگیری در مراجع غیرقضایی را پیشنهاد داد و بر ضعف روایت حقوقی ایران در جنگ روایتها تأکید ورزید.
مسائل کلیدی از نگاه سخنران
– ادعای دفاع مشروع: فاقد تهدید قریبالوقوع و غیرقابل جبران، که تهاجم را به تجاوز تبدیل میکند.
– همکاری منطقهای و جهانی: استفاده از حریم هوایی همسایگان و حمایت اروپا (مانند آلمان)، که انزوای ایران را تشدید کرد.
– ضعف روایتسازی: عدم ارائه روایت حقوقی در برابر جنگ روایتها، که به نفع اسرائیل تمام شد.
راهکارهای پیشنهادی
طرح دعوا در ICJ: بهرهگیری از کنوانسیونهای مشترک با اسرائیل برای اعتراض به نقض حریم هوایی و جنایات احتمالی نسلکشی.
پذیرش صلاحیت ICC: اعلام صلاحیت محدود برای حوادث ۱۲-۲۵ تیر ۱۴۰۴ (با محدودیت زمانی-مکانی) برای محاکمه سران اسرائیلی.
دیپلماسی عمومی: تقویت رسانهای برای ارائه روایت مستند ایران؛ پیگیری در شورای حقوق بشر و بریکس.
اصلاحات داخلی: تمرکز بر اقدامات حقوقی پیچیده به جای رتوریک، با تأکید بر رهبری بر کنش حقوقی.
دیدگاه دکتر تهمورث بشیریه (حقوقدان، استاد دانشگاه علامه طباطبایی)
دکتر بشیریه با تمرکز بر آسیبشناسی اجتماعی، دوگانه “حاکمیت-سرزمین” را بررسی کرد و یکسانانگاری ناراضیان (به دلیل ظلمهای داخلی) با ایران را عامل همراهی برخی با دشمن دانست. وی از نظریه جرمشناختی (فنون خنثیسازی) الهام گرفت و مصادیق ظلم (نظارت استصوابی، محدودیتهای اجتماعی، رانت اقتصادی، سانسور) را نقد کرد. انسجام ملی را نجاتدهنده دانست و بر حفظ وطن فراتر از حاکمیت تأکید ورزید.
مسائل کلیدی از نگاه سخنران
– یکسانانگاری حاکمیت و وطن: نارضایتی از ظلمها (سیاسی، اجتماعی، اقتصادی) منجر به حمایت اقلیت از تهاجم (مانند خوشحالی از بمباران صداوسیما).
– آسیبهای ساختاری: نظارت استصوابی، گزینشهای غیرعینی، محدودیتهای اجتماعی (حجاب، آزادیها)، رانتها و سانسور، که نفرت تولید میکنند.
– عملیات روانی دشمن: بهرهبرداری از شکافها برای تضعیف انسجام ملی.
راهکارهای پیشنهادی
آموزش عمومی: گفتوگو برای رفع مغالطه یکسانانگاری؛ تأکید بر ماندگاری ایران فراتر از حاکمیتهای گذرا.
اصلاحات بنیادین: حرمت به آزادیهای اجتماعی، حذف نظارت استصوابی و گزینشهای ذهنی، عفو عمومی برای غیرمسلحان (مانند تاجزاده).
اصلاح قوانین کیفری: حذف مقررات مبهم (تبلیغ علیه نظام، افساد فیالارض، حجاب) بر اساس اصل ۹ قانون اساسی.
تقویت انسجام: تمرکز بر شایستهسالاری و کاهش تنشهای داخلی برای حفظ روح ملی.
دیدگاه دکتر سعید زندیه (رئیس مرکز تحقیقات کاربردی فاتب، استاد دانشگاه امام حسن مجتبی (ع))
دکتر زندیه بر پیشبینی امنیتی تهاجم (نشانههای ناآرامی داخلی و حملات پیشدستانه) تمرکز کرد و جنگ ترکیبی (روانی، سایبری، رسانهای) را برجسته نمود. هدف تجزیه ایران را شناسایی کرد و انسجام ملی را نجاتدهنده دانست. وی به تهدیدات داخلی (اپوزیسیون) و عملیات روانی (تصاویر جعلی اوین) اشاره کرد و بر حفظ وحدت در مرحله خاکستری جنگ تأکید ورزید.
مسائل کلیدی از نگاه سخنران
– جنگ ترکیبی: عملیات روانی با هوش مصنوعی (تصاویر جعلی)، رسانههای همگرا و حملات همزمان به زیرساختها (۱۱۰، بیمارستانها).
– هدف استراتژیک دشمن: تجزیه ایران (مشابه سوریه)، نه صرفاً تضعیف نظام؛ بهرهبرداری از نارضایتیها.
– ضعفهای امنیتی: غافلگیری در حوزههای اطلاعاتی و عدم همراهی جهانی.
راهکارهای پیشنهادی
تقویت رسانه و سایبری: خنثیسازی روایتها با عملیات روانی متقابل (مانند پیامهای عبری به پناهگاهها).
هوشیاری داخلی: مقابله با خرابکاری اپوزیسیون و حفظ انسجام ملی در مرحله خاکستری (ترورها، ناآرامیها).
ارتقای دفاعی: بازسازی زیرساختهای اطلاعاتی و نظامی برای بازدارندگی آینده.
تحلیل جرمشناختی: بررسی علل نفوذ (مهاجرت، قاچاق) در نشستهای آتی.
دیدگاه دکتر رسول صفرآهنگ (پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه)
دکتر صفرآهنگ بر نظریه جنگ عادلانه (مایکل والزر) تمرکز کرد و روایت مشروعیت آغاز و رفتار جنگی اسرائیل را نقد نمود. وی وضعیت استثنایی (اشمیت) را برای تعلیق قوانین توسط اسرائیل تحلیل کرد و تقابل “نموسها” را برجسته نمود. بر پژوهشهای آتی برای خنثیسازی روایت تأکید کرد.
مسائل کلیدی از نگاه سخنران
– روایت جنگ عادلانه: مشروعیت ادعایی اسرائیل در آغاز (پیشدستانه) و رفتار (هدفگیری نظامی)، علیرغم نقض غیرنظامیان.
– وضعیت استثنایی: تعلیق قوانین بینالمللی توسط اسرائیل (مانند قطع اینترنت در ایران) و انفعال سازمانها.
– تقابل منطقهای: تلاش غربی برای تحمیل نظم جغرافیایی بر خاورمیانه.
راهکارهای پیشنهادی
خنثیسازی روایت: استدلال حقوقی علیه نظریه والزر؛ ارائه روایت مقاومت در مجامع جهانی.
تحلیل نموس: استفاده از چارچوب اشمیت برای تبیین تقابل نظمها و بسیج دیپلماسی عمومی.
پژوهشمحور: برگزاری نشستهای بعدی و مقالات برای صورتبندی مفهومی تهاجم.
همکاری منطقهای: تقویت محور مقاومت برای حفظ استقلال جغرافیایی.
دیدگاه دکتر محمدحسین شریفان (حقوقدان، پژوهشگر انجمن دیپلماسی ایران، عضو هیئت مدیره گروه حقوقی مهداد)
دکتر شریفان بر نقض حقوق بشردوستانه (حملات به غیرنظامیان) و همکاری منطقهای (حریم هوایی) تمرکز کرد. وی نقش شورای امنیت و ICC را برجسته نمود و بر دیپلماسی حقوقی برای جبران خسارات تأکید ورزید، با ارجاع به قوانین داخلی (حمایت از فلسطین).
مسائل کلیدی از نگاه سخنران
– نقض بشردوستانه: حملات به بیمارستانها، زندانها و مسکونیها، علیرغم ممنوعیت در حقوق بینالملل.
– همکاری منطقهای: استفاده از حریم هوایی همسایگان به عنوان تجاوز جمعی.
– عدم پیگیری حقوقی: نقض قوانین داخلی (مانند الزام به شکایت در ICC برای جنایات غزه، قابل تعمیم به ایران).
راهکارهای پیشنهادی
پیگیری در ICC و شورای امنیت: طرح جنایات به عنوان نسلکشی؛ پذیرش صلاحیت محدود برای حوادث خاص.
دیپلماسی حقوقی: استفاده از کنوانسیونهای مشترک و نهادهای غیرقضایی برای فشار بر اسرائیل.
جبران خسارات: پیگیری غرامت قربانیان در مجامع بینالمللی.
اصلاحات داخلی: اجرای قوانین موجود (مانند ماده ۳ قانون حمایت از فلسطین) برای تقویت موضع حقوقی.
دکتر عباس شیری
تمرکز: پاسخ حقوقی به تجاوز و جبران خسارات
پاسخ حقوقی به تجاوز و جبران خسارات
مسئله کلیدی راهکار پیشنهادی
نقض قواعد بینالمللی: تجاوز به حاکمیت و هدفگیری غیرنظامیان و مراکز هستهای مستندسازی جامع: جمعآوری شواهد برای تشکیل پرونده در دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) و دیوان کیفری بینالمللی (ICC)
کمکاری دیپلماتیک: واکنشهای شعاری به جای کنش حقوقی مؤثر تقویت دیپلماسی حقوقی: پیگیری فوری در نهادهای بینالمللی مانند مجمع عمومی سازمان ملل و شورای امنیت
پیامدهای اجتماعی: شهادت غیرنظامیان و تخریب گسترده مسکن اقدامات آکادمیک-عملی: برگزاری همایشهای بینالمللی و انتشار ویژهنامههای تخصصی برای تقویت روایت ایران
نتیجه گیری: گذار از شعار به اقدام حقوقی ملموس و مستند
دکتر محسن محبی
تمرکز: شکستن انزوا با دیپلماسی عمومی و حقوقی
شکستن انزوا با دیپلماسی عمومی و حقوقی
مسئله کلیدی راهکار پیشنهادی
ادعای کاذب دفاع مشروع: توجیهناپذیری حمله پیشدستانه اسرائیل طرح دعوا در ICJ: استفاده از کنوانسیونهای مشترک برای ابطال ادعای دفاع مشروع و اثبات تجاوز
همکاری منطقهای علیه ایران: استفاده دشمن از حریم هوایی کشورهای همسایه پذیرش صلاحیت محدود ICC: اعلام صلاحیت داوطلبانه دیوان کیفری بینالمللی برای محاکمه جنایات جنگی سران اسرائیل
ضعف روایتسازی: باخت ایران در “جنگ روایتها” دیپلماسی عمومی فعال: تقویت رسانهها برای ارائه روایت مستند ایران در شورای حقوق بشر و نهادهایی مانند بریکس
نتیجه گیری: استفاده هوشمندانه ازظرفیت های حقوقی بینالمللی برای شکستن محاصره روایی.
دکتر تهمورث بشیریه
تمرکز: درمان شکافهای داخلی برای تقویت انسجام ملی
درمان شکافهای داخلی برای تقویت انسجام ملی
مسئله کلیدی راهکار پیشنهادی
یکسانانگاری حاکمیت و وطن: نارضایتی داخلی منجر به کاهش مقاومت در برابر دشمن آموزش عمومی: ترویج این تفکر که “ایران فراتر از حاکمیت کنونی است” و تقویت حس میهنی
آسیبهای ساختاری: نظارت استصوابی، محدودیتهای اجتماعی و رانت اقتصادی اصلاحات بنیادین: حذف نظارت استصوابی، احترام به آزادیهای اجتماعی و عفو عمومی برای کاهش تنشها
تولید نفرت توسط قوانین: قوانین کیفری مبهم و محدودکننده اصلاح قوانین کیفری: بازبینی قوانینی مانند “تبلیغ علیه نظام” و “افساد فیالارض” بر اساس اصل ۹ قانون اساسی (اختیارات حاکمیتی)
نتیجه گیری: امنیت ملی در گرو وحدت ملی، و وحدت ملی در گرو عدالت و آزادی.
دکتر سعید زندیه
تمرکز: مقابله با جنگ ترکیبی و عملیات روانی
مقابله با جنگ ترکیبی و عملیات روانی
مسئله کلیدی راهکار پیشنهادی
جنگ ترکیبی: استفاده دشمن از عملیات روانی، سایبری و رسانهای تقویت رسانه و سایبر: راهاندازی عملیات روانی متقابل و خنثیسازی روایتهای جعلی
هدف استراتژیک تجزیه: تلاش دشمن برای تضعیف تمامیت ارضی ایران هوشیاری داخلی: مقابله جدی با خرابکاری داخلی و حفظ انسجام در “مرحله خاکستری” جنگ (ترور و ناآرامی)
غافلگیری امنیتی: عدم پیشبینی دقیق حملات ارتقای دفاعی: بازسازی و تقویت زیرساختهای اطلاعاتی و نظامی برای افزایش بازدارندگی
نتیجه گیری: دفاع در عصر جدید، دفاعی همهجانبه در فضای واقعی و مجازی است.
دکتر رسول صفرآهنگ
تمرکز: خنثیسازی روایت “جنگ عادلانه” دشمن
خنثیسازی روایت “جنگ عادلانه” دشمن
مسئله کلیدی راهکار پیشنهادی
روایت جنگ عادلانه: تئوریسازی غرب برای توجیه تجاوز اسرائیل خنثیسازی روایت: ارائه استدلالهای حقوقی قوی در مجامع بینالمللی برای افشای عدم مشروعیت حمله اسرائیل
وضعیت استثنایی: تعلیق عمدی قوانین بینالمللی توسط اسرائیل تحلیل نموس (قانون): استفاده از چارچوب نظری “وضعیت استثنایی” برای افشای رفتار یکجانبه غرب
تقابل نظمها: جنگ بر سر تحمیل نظم غربی به خاورمیانه پژوهشمحوری و همکاری: تولید محتوای پژوهشی و تقویت همکاری در محور مقاومت برای مقابله با نظم تحمیلی
نتیجه گیری: پیروزی در میدان نبرد، نیازمند پیروزی در میدان تئوری و روایت است
دکتر محمدحسین شریفان
تمرکز: پیگیری قضایی بینالمللی و جبران خسارت
پیگیری قضایی بینالمللی و جبران خسارت
مسئله کلیدی راهکار پیشنهادی
نقض حقوق بشر دوستانه: هدفگیری عمدی غیرنظامیان و اماکن حیاتی پیگیری در ICC و شورای امنیت: طرح شکایت برای رسیدگی به جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت
تجاوز جمعی: همکاری برخی کشورها با اجازه استفاده از حریم هوایی دیپلماسی حقوقی: استفاده از کنوانسیونهای بینالمللی برای تحت فشار قرار دادن کشورهای همکار با تجاوز
عدم اجرای قوانین داخلی: فقدان پیگیری جدی بر اساس قوانین موجود اصلاح و اجرای قوانین داخلی: اجرایی کردن قوانینی مانند “ماده ۳ قانون حمایت از فلسطین” برای تقویت موضع حقوقی بینالمللی
نتیجه گیری: از ابزارهای قضایی بینالمللی حتی با محدودیتهای موجود، حداکثر استفاده باید صورت گیرد.
